Kuifje in de schoolbanken - Een verkenning van de educatieve waarden van strips

Tsjalling Venema maakte voor Stichting Beeldverhaal een samenvatting van al het materiaal op deze website over de educatieve mogelijkheden van het beeldverhaal.

Inleiding

Strips zijn door opvoeders lange tijd beschouwd als een verwerpelijk medium. De Amerikaanse wetenschapper Fredric Wertham was in de Verenigde Staten een van de aanjagers van de verkettering van de strip, met zijn bijna 400 pagina’s dikke boek “The Seduction of the Innocent” (1953). Ook in Europa werden strips niet echt gewaardeerd door opvoeders. De stripboekjes van Kapitein Rob en Eric de Noorman werden in de jaren zestig door menig ouder verboden, laat staan dat ze op school mochten worden gelezen. Zelfs kort geleden nog werden strips, behalve misschien Olivier B. Bommel, uit de schoolbanken geweerd.

Het medium heeft sinds eind jaren tachtig echter een flinke emancipatie ondergaan, waarbij strips steeds meer als volwaardige kunstvorm worden gezien; meer en meer worden ook de educatieve waarden van strips onderkend. Bij Defensie werden de lerende eigenschappen van beeldverhalen al langer gewaardeerd en op grote schaal gebruikt voor instructies van bijvoorbeeld zwemvesten, geweren en andere noodzakelijkheden die iedereen makkelijk moet kunnen begrijpen. Nu worden op scholen in binnen- en buitenland strips ook ingezet om leerlingen bijvoorbeeld het Periodiek Systeem uit te leggen.

In deze verkenning kunt u lezen welke educatieve taken strips kunnen hebben. Allereerst wordt bekeken waarom strips aantrekkelijk zijn voor scholieren. Daarna waarom strips een goed educatief medium zijn, waarbij de verschillende toepassingen van de strip op school aan de orde komen. Bij elke mogelijkheid wordt aangegeven voor welk schooltype deze geschikt zijn: basisonderwijs, vmbo of havo/vwo, soms uitgesplitst naar boven- of onderbouw.

De aantrekkingskracht van strips

Uit onderzoek blijkt dat houden van lezen bij veel kinderen synoniem is aan houden van strips [1]. Daar is een aantal redenen voor. Om te beginnen zorgt het verhaal ervoor dat de lezer in spanning blijft , door cliffhangers en beelden vol actie. Net zo belangrijk is de licht illegale status die het lezen van strips had of heeft. De stiekemheid zorgt er voor dat het medium aantrekkelijk is voor kinderen, stelt Dan Tandarich, bestuurslid educatie van het New York City Comic Book Museum [2]. Die illegaliteit komt voort uit het (achterhaalde) idee dat strips een lage vorm van literatuur zijn, en kinderen zijn nu eenmaal dol op verboden vruchten [3]. Strips voeden bovendien met hun fantasie neigingen tot escapisme, wat precies past in de belevingswereld van het kind [4].

Strips zijn een heel goede manier om de huidige generatie kinderen te bereiken. Ze zijn namelijk deel van de populaire cultuur waar kinderen tegenwoordig constant aan bloot worden gesteld [5]. Doordat media als film, tv, reclame, internet en computergames zo’n belangrijke plaats innemen in het dagelijks leven van de jeugd, is er behoefte aan alternatieven voor traditionele leermiddelen. Er is behoefte aan leren zonder je te vervelen, ofwel “edutainment”. De leerling wordt dichter bij de leerstof gebracht door het beeldverhaal in plaats van er van vervreemd, zoals met klassiek lesmateriaal wel vaak gebeurt [6].

.

Strips en educatieve waarden

Volgens de visie van de Finse website World Comics kan vrijwel ieder onderwerp, idee of feit in een strip worden uitgelegd. Behalve dat de visuele vertelvorm flexibel, opvallend en betrekkelijk goedkoop is, worden acht sterktes genoemd van strips die deze stelling onderbouwen [7].

  1. De stripvorm verhoogt de attentiewaarde van je boodschap.
  2. Je kunt er dingen in detail uitleggen.
  3. In tegenstelling tot film en video vereisen strips geen technische apparatuur.
  4. De lezer kan zoveel als hij of zij wil naar het stripverhaal terugkeren.
  5. Als regionale stripkunstenaars meewerken, is de beeldtaal altijd correct.
  6. Het stripmedium is niet opdringerig: je kunt er gevoelige onderwerpen mee aansnijden.
  7. Humor maakt het leven draaglijk, en mensen houden van verhalen.
  8. Tekeningen hebben een menselijke kwaliteit, zijn minder afstandelijk dan foto’s.

Dit zijn kwaliteiten die voornamelijk betrekking hebben op het formele aspect van de strip. Dankzij deze kwaliteiten is het medium in staat om zaken te verduidelijken en verbanden zichtbaar te maken en heeft het een wezenlijk directere uitdrukkingskracht dan woorden alleen [8]. Dit uit zich in een viertal functies die strips kunnen hebben in de klas: toegankelijk maken van onderwerpen, motiveren , serieuze thema’s openen en het zogeheten 'remedial teaching'. Deze functies worden hieronder nader uitgewerkt.

Toegankelijk maken

Strips kunnen droge en abstracte stof op een geestige manier toegankelijk maken [9], want ze hebben een verfrissende, directe, vaak grappige en luchtige, aangrijpende en spannende wijze van omgaan met de inhoud, waardoor het leermoment draaglijker wordt voor de leerling. De beschrijvingen worden door de doelgroep zeer makkelijk opgenomen en geapprecieerd [10]. Dat komt deels omdat woorden en plaatjes in strips de boodschap samen dragen [11].

Motiveren

Door hun aansprekende vorm worden strips door leerlingen vaak als motiverend ervaren, het verbetert de individuele participatie zelfs bij minder geliefde onderwerpen, zoals wiskunde [12]. Dit komt omdat strips in veel gevallen als ‘advanced organizer’, als nieuwsgierig makende aanzet tot nieuwe lesstof kunnen dienen [13].

Ernstige thema’s openen

Moeilijk bespreekbare, vaak maatschappelijke onderwerpen, zoal racisme of SOA’s worden makkelijker bespreekbaar gemaakt door strips[14]. Door de algemeenheid en identificeerbaarheid van de figuren is het mogelijk om een emotionele band te creëren met de lezer, waardoor de boodschap meer impact heeft[15]. Hierdoor kunnen voor jongeren weinig aantrekkelijke, maar onvermijdelijke thema’s makkelijker en op aansprekende wijze worden aangesneden. Daarbij worden impulsen gegeven voor discussie in de groep en het onderwijs [16].

Remedial teaching

Strips zijn goed bruikbaar voor mensen met een leerstoornis of (gedeeltelijk) analfabetisme. Door algemene beelden of door het gebruik van zogenaamde pictogrammen (versimpelde aanduidende afbeeldingen) zijn moeilijke onderwerpen begrijpelijk te maken [17] . Daar komt bij dat door de mogelijkheid om bij gebruik van dit medium terug te bladeren, de leerling zelf het tempo kan bepalen. Hij of zij hoeft niet in een bepaalde pas mee te lopen. Strips kunnen hierdoor een brug slaan tussen leerlingen om een bepaald niveau van abstractie of moeilijkheid te bereiken [18].

Mogelijkheden van strips als lesmateriaal

In deze paragraaf komen de verschillende mogelijkheden van strips als lesmateriaal aan de orde. Deze mogelijkheden zijn uitgesplitst naar de vakgroepen waar ze betrekking op hebben: zaakvakken en exacte vakken, taal en literatuuronderwijs.

Ondersteuning van ‘zaakvakken’ (biologie, geschiedenis, aardrijkskunde, maatschappijleer, etc.) en exacte vakken (wis- en natuurkunde, scheikunde, etc.)

BO bovenbouw/VMBO/HAVO/VWO

Bijna iedereen in Nederland is wel bekend met de populaire geschiedenisstrip Van Nul tot Nu, waarin de vaderlandse geschiedenis wordt behandeld. De luchtige benadering van de onderwerpen in deze strip zorgen ervoor dat zelfs ingewikkelde zaken uit een ver verleden, zoals de Hoekse en Kabeljauwse twisten voor relatief jonge kinderen te begrijpen zijn. Dit soort historische fictie ondersteunt de geschiedenisles, om een aantal redenen [19]:

  • Het stimuleert de nieuwsgierigheid. Plaatjes grijpen de aandacht en tonen veel informatie.
  • Het effent het veld. Het lezen vergt minder academische vaardigheden van de lezers, waardoor ook mindere leerlingen beter begrip krijgen.
  • Alledaagse dingen worden gedetailleerder beschreven, waardoor beter begrip ontstaat van de levenswijze van mensen vroeger.
  • Het geeft geschiedenis een persoonlijker gezicht.
  • Het presenteert de complexiteit van onderwerpen en het laat vaak meerdere kanten van de kwestie zien.

Op de site van Stichting Beeldverhaal zijn verschillende voorbeelden te vinden van strips met een duidelijke aardrijkskundige en historische achtergrond, zoals Kuifje in het land der Sovjets. Rond Kuifjes Peruviaanse avonturen is in het Volkenkundig Museum in Leiden een etnologische tentoonstelling gemaakt, genaamd Met Kuifje naar Peru [20].

Strips kunnen ook abstractere vragen beantwoorden als, “wat is elektriciteit?” [21]. Abstracte onderwerpen worden in strips uitgebreid uitgelegd en ingewikkelde thema’s kunnen op luchtige wijze worden uitgewerkt, zoals in de zogenaamde “Howtoons”. Dit zijn strips van één A4 die kinderen uitleggen hoe je 'iets' kan bouwen. De bedenkers willen kinderen van 5 tot 15 jaar een manier bieden om de wereld actief te verkennen. De bedoeling is dat kinderen zich hiermee minder afhankelijk maken van massamedia voor amusement. De site biedt veel inspiratie en is een aantrekkelijke manier om kinderen te betrekken in een populair wetenschappelijke manier van kijken naar de wereld [22].


Taalverwerving

Bij taalverwerving zijn er twee mogelijkheden voor het gebruik van strips. Ten eerste bij het wegwerken van taalachterstanden en ten tweede bij het aanleren van een vreemde of klassieke taal.

Taalachterstanden - BO/VMBO onderbouw

Als je niet zo goed kunt lezen, bieden strips volop visuele aanknopingspunten; de plaatjes helpen om de gaten die in de tekst vallen aan te vullen[23]. Hierdoor kunnen leerlingen met een taalachterstand zien wat bepaalde woorden of concepten betekenen. Volgens een onderzoek van het Journal of Child Language uit 1993 leest een kind in een stripboek maar liefst twee keer zoveel nieuwe woorden als in het gemiddelde kinderboek en maar liefst vijf keer zo veel als in de gemiddelde conversatie met een volwassenen [24]. De taalverwerving kan hierdoor extra snel gaan.

Buitenlandse en klassieke talen - VMBO/HAVO/VWO

Strips kunnen ook als leeshulp en -middel in het talenonderwijs dienen. Vertalingen of originelen van populaire strips, zorgen voor een betere beleving van het taalonderwijs. Ook klassieke teksten kunnen aantrekkelijker worden doordat ze in stripvorm zijn gegoten, zoals vertalingen van Asterix en Obelix [25]. Leerlingen zijn blij als ze na jaren studie in de grammaticaboeken ‘echt’ een boek in bijvoorbeeld het Latijn kunnen lezen. De humor in de strips verhoogt de motivatie om zich verder in de stof te verdiepen. De strips dienen bij de klassieke talen vooral als overgangslectuur naar het echte werk zoals Cicero en Seneca [26]. Dit geldt ook voor de moderne talen, tenzij het duidelijk een literaire strip betreft.

Literatuuronderwijs en lezen - BO/VMBO/HAVO/VWO bovenbouw

Kinderen lezen tegenwoordig steeds minder, door de televisie, computergames en andere comfortabel te consumeren media. Strips kunnen helpen dat te veranderen. Het lezen van niet-literaire boeken, zoals strips en avonturenboeken, kan namelijk een goede opstap zijn tot het lezen van literair werk. Verschillende onderzoeken zijn positief over deze opstaptheorie. Het gaat dan vooral om de basisvaardigheid van het lezen: het verhaal van een schrijver als aanleiding nemen om een verhaal op jezelf, mensen om je heen of de wereld te betrekken. Het maakt bij deze training niet uit of je nou hoge of lage literatuur leest. Niet-literaire vormen kunnen beter aansluiten bij wat kinderen plezierig vinden om te lezen. Strips hebben daarbij een visuele component die aansluit bij de visuele oriëntatie van veel kinderen [27].

Op de (Spaanstalige) website van het Colombiaanse Ministerie van Onderwijs wordt in vijf korte stellingen een verband gelegd tussen strips en (begrijpend) lezen. Strips leren lezen is volgens deze site:

  • informatie begrijpen die in een non-verbaal systeem wordt gecommuniceerd.
  • de verborgen boodschappen in symbolen, pictogrammen en hiëroglyfen duiden.
  • thema’s ontdekken in illustraties, cartoons, advertenties en andere grafische uitingen.
  • een verhaal kunnen maken van een compositie van losse, fictieve tekeningen.
  • een zinvol verband kunnen leggen tussen tekstuele en visuele expressiemiddele [28]

Deze vaardigheden kunnen later worden toegepast op “echte” literatuur.

Uit onderzoek van de Taalunie uit 1995/96 blijkt dat middelbare schooldocenten weinig heil meer zien in het gebruiken van volwassenenliteratuur in de les. Wel zijn ze positief over het gebruik van lectuur en strips, jeugdliteratuur en populaire en literaire niet-schriftelijke fictie (speelfilms, theater, series, cabaret). Als het niet om onderwijs gaat maar om hun eigen mening staan docenten (gemiddeld) neutraal tegenover strips. Van de doelen die leraren hebben met dit onderwijs is leesplezier het belangrijkst. Andere doelen zijn individuele ontplooiing, maatschappelijke vorming, structuuranalyse en literatuurgeschiedenis [29].

Sommige strips kunnen zelf ook als literatuur worden gezien. Zoals Maus van Art Spiegelman (ooit winnaar van de Pulitzerprijs). Populair en literair zijn bij dit genre echter nog steeds moeilijk te scheiden. Daarom is er het Abecedarium van de grafische roman door Joost Pollmann [30]. In dit werkje worden voorstellen gedaan van strips die in het literatuuronderwijs gebruikt kunnen worden.

Creatieve vakken: creatief schrijven en tekenen - BO/VMBO/HAVO/VWO/HO

Strips kunnen op verschillende wijzen de creatieve vakken ondersteunen. Zo gebruikte de afdeling Industrieel Ontwerp van de Technische Universiteit in Eindhoven de strip Kasper en Hobbes als uitgangspunt om fantastische transportmiddelen te bedenken [31]. Het zelf bedenken en schrijven van strips kan leerlingen ook helpen bij het ontwikkelen van verschillende vaardigheden, zoals tekenen, schrijven en verhalen vertellen. In strips is alles mogelijk en omdat het een vrij probleemloos te maken medium is (er is in principe alleen pen en papier nodig), kunnen leerlingen hun fantasie de vrije loop laten. Wanneer strips in groepen worden gemaakt is het ook een middel om samenwerking en overleg te stimuleren [32].

Conclusie/samenvatting

De strip is de laatste jaren in opkomst in het onderwijs. Door de aantrekkingskracht op kinderen en aansluiting bij de populaire media die door hen geconsumeerd worden, zijn strips aantrekkelijk lesmateriaal geworden. Ze zijn een bruikbaar educatief medium omdat ze in staat zijn zaken op directe wijze te verklaren, verbanden duidelijk te maken, daardoor leerlingen kunnen motiveren, serieuze thema’s bespreekbaar kunnen maken en van nut kunnen zijn bij remedial teaching. Daarnaast hebben ze bij zowel passief als actief gebruik een artistieke functie. Strips kunnen dan ook toepassing vinden in bijna alle vakken in het onderwijs, van zaak- en exacte vakken, taal- en literatuuronderwijs tot creatieve vakken.

Stripvijand Fredric Wertham schreef in 1953: "To make a sharp distinction between entertainment and learning is poor pedagogy. A great deal of learning comes in the form of entertainment, and a great deal of entertainment painlessly  teaches important things." Wij hadden het niet beter kunnen zeggen.

Over de auteur

Tsjalling Venema (1976) is aan de faculteit Kunsten, Cultuur en Media van de Rijksuniversiteit Groningen afgestudeerd op het onderwerp 'Individuele subsidies voor stripmakers'. Voor het Nederlands Stripmuseum verzorgde hij een deel van de museumteksten en hij schrijft  striprecensies voor het cultuurmagazine www.8weekly.nl.

Noten

 folder.png

SBN Forum

benjamin colenbie
merci heee linterressant


Gepost op maandag 30 mei 2005

We stellen je mening op prijs. Deze wordt hier direct gepubliceerd.

Naam
E-mailadres
Mijn reactie
2004/07 © Stichting Beeldverhaal Nederland. Alle rechten voorbehouden.
Zie ook info over management en redactie van deze website.
Lees voor gebruik graag de disclaimer en het privacy reglement.
Ehio Media digitale marketing