Reizen met de R van Tram
Eén jaar lang mocht Antwerpen zich Wereldboekenstad noemen. De stad koos omwille van haar historisch belang als drukkerscentrum voor het motto ABC 2004 en besloot zich een jaar lang te laten zien als ‘Stad van Letters’. Ze verzocht 26 duo’s van telkens een woord- en een beeldkunstenaar om een fundamenteel onderzoek naar de mogelijkheden en begrenzingen van één letter van ons alfabet, als kleinst zichtbare eenheid van alle tekst. Het resultaat moest bovendien publiek getoond worden op een door de heren onderzoekers zelf in te vullen lokatieproject in de stad. Dit weekend was het de beurt aan de voorlaatste tandem, de cartoonist Zaza en de cabaretier Wim Helsen, om hun letterexploten kenbaar te maken. Zij stellen voor: de R van Tram.
Helsen en Zaza lieten zich inspireren door een gedicht uit Paul Van Ostaijens Oppervlakkige Charleston (“Rem Ram de Tram Ram Rem”) om de R met het geluid van de tram te associëren. Zij besloten daarop het fenomeen “reizen met de tram” als onderwerp te nemen voor een reeks korte teksten en tekeningen die dit weekend over het hele netwerk van Antwerpse trams en metro’s verspreid werden. In respectievelijk woord en beeld geven zij vorm aan de grappige, poëtische, originele en politiek vaak totaal incorrecte gedachten van een bont gezelschap reizigers. Al wat tramt, mag zijn zegje doen, van het oudje dat zich gerust en veilig weet want “den tram die doet geen onverwachte dingen den tram stopt waar hij moet stoppen en rijdt waar hij moet rijden” tot en met de hond die “ook niet beter weet dan dat ge ergens zijt dat beweegt als hond hebt ge niet veel meer te weten dan dat”. De tram wordt in het werk van Zaza en Helsen een metafoor voor de stedelijke samenleving in al zijn geuren en kleuren, van het min of meer toevallige samenkomen van mensen van allerlei slag ook. In de fascinerende mini-maatschappij van de tram gelden eigen wetten en regels. Er wordt gepraat en afgeluisterd, bekeken en ontweken, gezegd en vooral gezwegen.
Dat ook Zaza begrepen heeft dat zijn tekeningen nergens anders dan op de tram gedurende tien minuten de aandacht van zoveel verschillende mensenblikken genieten, blijkt uit zijn Inburgeringsalfabet, een serie tekeningen die tijdelijk de reclame verdringen in de ronde reclamepanelen bovenin de tram. Welwillend instrueren ze de vreemdeling over zaken van belang voor het burgerschap in dit land: van blaffetuur en lampadairke, Sanseveria’s en patatten en nog veel meer, het wordt allemaal op 26 kolderieke educatieve plaatjes uitgelegd. Zaza’s zin en onzin verleidt, meer nog dan de tekeningen bij de soms wat typetje-achtige portretten van Helsen, tot het aanknopen van een gesprekje met je buurman (maar of dat ook lukt?).
Vaak is er een grappig contrast tussen tussen de welsprekendheid en humor van de teksten en de onveranderlijk knorrige, zwijgende figuurtjes op de tekeningen. Als we één boodschap uit het hele project mogen onthouden, is het wel dat er op de tram in de hoofden van mensen opvallend veel meer gebeurt dan de schijnbare apathische blikken doen vermoeden.
Aan alles komt een eind, ook aan ABC 2004, en ook aan de vrolijke aanwezigheid van de teksten en tekeningen op de tram, die nog tot eind deze maand te bezichtigen zijn. Gelukkig wordt een overzicht van het project gebundeld in de lettercahiers. De cahiers kunnen per stuk of als reeks van 26 besteld worden via http://stadswinkel.antwerpen.be/MIDA/ en zijn te koop in de bekendste Antwerpse boekhandels zoals Fnac of Standaard Boekhandel. Wie meer wil weten over Zaza kan surfen naar http://www.zaza.be of de dagelijkse cartoon “Moet er nog Zaza zijn?” lezen in de Vlaamse krant de Standaard.
Tekst: Tine Anthoni
