Levi en Spiegelman
De eerste keer dat ik werk van Primo Levi las werd ik min of meer verpletterd door zijn persoonlijke relaas over Auschwitz. Als je me in die tijd had verteld dat er over ditzelfde onderwerp een strip bestaat waarin Joodse gevangenen als muizen worden voorgesteld, Nazis als katten en Polen als varkens had ik me er niets bij kunnen voorstellen. De stelling dat zo'n werk een emotionele impact zou kunnen hebben als het werk van Levi zou me waarschijnlijk absurd in de oren hebben geklonken. Na een kennismaking met Maus, enkele jaren later, veranderde dat. Toen ik vorig jaar beide werken kort na elkaar herlas werd mijn gevoel van 'gelijkwaardigheid' van deze werken nog eens bevestigd.
Weer een persoonlijk relaas over iets onvoorstelbaars
Vorig jaar verscheen 'In de Schaduw van geen Torens' van Spiegelman. Zoals enkele andere schrijvers die min of meer met één klap beroemd werden had hij heel lang geen (strip)boek meer gemaakt. De aanslagen op 9/11 waren aanleiding voor een volgend werk van Spiegelman over een onvoorstelbare gebeurtenis. Het is een persoonlijk relaas omdat hij vlakbij woont en werkt en omdat zijn dochter naar school gaat aan de voet van de Twin Towers. De angst, de kwaadheid over de politieke gevolgen, de invloed op de gemoedstoestand van Spiegelman zijn de onderwerpen van het verhaal waarin de ramp zelf meer het decor vormt. Dat maakt het voor mij weer een sterk verhaal, al is het totaal anders dan Maus.
Documentaires versus strip over de WTC-ramp
Vandaag pakte ik het tweede boek van Spiegelman uit de kast na het bekijken van een BBC-documentaire over 11 september 2001. Dat maakte weer een vergelijking mogelijk tussen een strip en een meer geaccepteerd medium om een belangrijke historische gebeurtenis te behandelen. Een strip laat zich als medium vrij goed vergelijken met een (documentaire) film.
Veel afwegingen die de tekenaar moet maken lijken op die van een documentairemaker of regisseur. Twee jaar geleden hoorde ik iemand klagen over het historische gehalte van werk van Joe Sacco, een tekenaar die werk maakte over Palestijnse conflict en de oorlog in Bosnië. Zo'n tekenaar kan het helemaal naar z'n hand zetten, was de klacht. Hij brengt dingen bij elkaar die niet echt zijn gebeurd. Maar die kritiek kan net zo goed worden geuit op de documentaire over 9/11 die ik vanavond zag. Deze documentaire bevat wel 'echt' beeldmateriaal maar verreweg het grootste gedeelte is geënsceneerd en dus ten minste gedeeltelijk ontsproten aan de fantasie van de makers. Of misschien is het woord inlevingsvermogen neutraler in dit geval. De mensen in dit verhaal worden bijvoorbeeld naar keuze van de makers (en hun bronnen) meer of minder tot held gemaakt. De selectie, snelheid, de camerastandpunten, combinatie met geluid en veel andere gereedschappen van de documtairemaker maken ook dit desgewenst tot een meer of minder subjectieve weergave. En daar is niets mis mee, zolang je het medium enigszins kan doorzien. Wie zou durven beweren dat Fahrenheit 9/11 van documentairemaker Michael Moore een objectief relaas is?
Mogelijkheden van het medium
Tijdens workshops en lezingen die de Stichting Beeldverhaal verzorgt over de mogelijkheden van strips in het onderwijs wordt gewezen op de mogelijkheid van strips om 'moeilijke (serieuze) onderwerpen' te behandelen. De genoemde boeken van Spiegelman vormen een goede onderbouwing van deze stelling.
Distantie
Aan de ene kant kan een strip een zekere distantie creëren die nodig is om een lastig onderwerp te behandelen. Bepaalde beelden uit vernietigingskampen en ook bepaalde beelden van 11 september zijn bijna niet te verdragen. Het is niet gezegd dat je bepaalde confrontaties met de realiteit uit de weg moet gaan maar te veel impact kan ook het einde zijn van de poging iets te begrijpen of om je een voorstelling te maken van bepaalde aspecten. Afschuw of angst kunnen ook in de weg zitten van dieper begrip of meer reflectie.
Inleving
Een strip kan ook heel goed zorgen voor inleving van de lezer (kijker) door bepaalde dingen niet te tonen. In 'Understanding Comics' verklaart striptheoreticus Scott McCloud dit door de manier waarop onze hersenen werken. Van een smiley maak je nu eenmaal een gezicht, al is het niet meer dan een rondje met een paar streepjes. Onze hersenen kunnen niet anders, zegt McCloud. Ook de ruimte tussen de vakjes van een stripverhaal zorgen voor een actieve rol van de lezer. Alles wat de tekenaar niet laat zien is aan jou, de lezer, om in te vullen. Hoewel distantie en inleving elkaar lijken tegen te spreken gaat het juist om verschillende mogelijkheden die door de striptekenaar op vele manieren kunnen worden ingezet.
40/45 en 9/11 kunnen heel goed in stripvorm
De mogelijkheden van de strip om enige afstand te bewaren en toch te laten zien of om de lezer te betrekken in de creatie van een verhaal maken dat dit medium meer dan veel mensen weten geschikt is om hele moeilijke onderwerpen te bespreken. Dus ook 40/45 en 9/11 kunnen in stripvorm. Dit biedt ook kansen voor de geschiedenisles. Bij de gegeven voorbeelden gaat het niet zozeer om het overdragen van kennis van de feiten. Wel kan gebruik van dit soort 'serieuze strips' zorgen dat leerlingen zich kunnen inleven in de betekenis van historische gebeurtenissen.
*Dit boek is bijvoorbeeld relatief overzichtelijk vergeleken met het meer monumentale Maus. Tien grote platen vormen alleen nog een dik (boek doordat het op karton is gedrukt en zo gebundeld.
Hierboven genoemde (strip)boeken in het Nederlands (te bestellen bij BOL)
Hierboven genoemde (strip)boeken in het Engels (te bestellen bij Amazon UK)
Meer info
| Verwijzingen |
|---|
|
Als appendix bij het Abecedarium van de Grafische Roman heeft Joost Pollmann een lijst opgesteld van aanbevolen titels. U bent nieuwsgierig geworden naar het fenomeen gra ...
|
|
|
Rosalind Penfold tekende wat haar overkwam, ze tekende waar ze geen woorden voor had. Een aangrijpend – waargebeurd – beeldverhaal over tien jaar samenleven met een gewel ...
|
|
|
Vader Karel, moeder Simone en zoon Wannes zijn een doorsnee Vlaams gezin. Op een dag beneemt Wannes zich totaal onverwacht het leven. Vader Karel is geschokt tot in zijn ...
|
|
|
‘Een verhaal over liefde en verlies, daar kan iedereen wat mee’
Het Einde. Een treffender titel valt niet te bedenken als je een boek wil maken over verlies, verandering en verlamming van je levenswil. Weduwnaar Anders Nilsen schrijft ...
|
|
|
Paco Roca ontroert met boek over ouderdom
'Rimpels is een aangrijpend verhaal over Ernest, een rationele ex-bankdirecteur bij wie de ziekte van Alzheimer is vastgesteld. Wanneer de situatie thuis onhoudbaar wordt ...
|
|
|
