De verstripte auteurs leggen op de eerste bladzijden van het boek uit dat het gaat om een 'lang verhaal' over de zoektocht naar de fundamenten van de wiskunde. Dit verhaal wordt verteld aan de hand van elementen uit het levensverhaal van Bertrand Russell. Zoals achterin Logicomix wordt verantwoord gaat het om een fictief verhaal met elementen uit de werkelijkheid. Russell ontmoet bijvoorbeeld in deze grafische roman andere wiskundigen en filosofen, deze ontmoetingen hebben in het echte leven niet altijd plaatsgevonden. De vertellers hebben zich echter naar eigen zeggen weinig vrijheid veroorloofd bij de inhoud van het ideeënavontuur waarover Logicomix gaat. De concepten, de filosofische, existentiële en emotionele worstelingen bij dit avontuur blijven dus wel dicht de werkelijkheid, aldus de auteurs.

 

Logicomix is eigenlijk een dubbele raamvertelling want Russell vertelt zijn eigen levensverhaal tijdens een lezing die hij geeft in 1939 in de Verenigde Staten. In die lezing blikt hij terug op zijn leven en ook gaat hij in gesprek met demonstrerende pacifistische studenten. Daarmee is een mooie dramatische vorm gevonden om de dilemma's van Russell en andere filosofen te illustreren op het gebied van theorie en praktijk. Als filosoof en wiskundige houdt Russell zich jarenlang bezig met de meest diepe vragen, zoals de vraag wat je eigenlijk als mens (zeker) kunt weten. Maar uiteindelijk moest Russell in Logicomix, maar ook in zijn echte leven, kiezen of hij zich ook wilde uitspreken over ethische problemen in de concrete wereld. Bijvoorbeeld het morele probleem van de Verenigde Staten om al of niet de oorlog te verklaren aan Duitsland. In een dialoog tussen Russell en zijn student Wittgenstein (tijdens een wandeling in de sneeuw) komt dit mooi tot uiting:

 

Deze dialoog (op p. 260 en 261 van de Nederlandse uitgave) laat overigens ook iets zien van de creatieve kwaliteit van Logicomix in tekst en beeld. Op twee bladzijden wordt in enkele plaatjes en tekstbalonnen de uitspraak 'Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen' op een passende wijze verwerkt. Overigens verdient ook vertaler Mat Schifferstein daarvoor een compliment.

 

In de aanloop naar deze dialoog - en de rol die Wittgenstein daarin speelt om de onmacht van Russell om een (wiskundig) fundament voor de logica te leggen - komt ook een paar keer mooi naar voren welke rol juist een beeldroman kan spelen bij het uitleggen van deze abstracte materie. Het inzicht dat taal een weergave is van de werkelijkheid is letterlijk heel goed te illustreren. Een van de vertellers van Logicomix worstelt met de verschillen tussen een kaart en verouderde beelden enerzijds en de werkelijkheid van een wijk in Athene anderzijds. Wittgenstein komt er in het verhaal in de oorlog achter dat er een fundamenteel verschil is tussen de weergave van een kanon in een strategiebijeenkomst en het ding zelf met zijn vernietigende functie in een èchte oorlog.

 

Behalve de rode lijnen van het zoeken naar een (wiskundig) fundament voor kennis, en de relatie tussen abstract weten en ethische en morele praktijk is er ook nog een mooie rode draad op persoonlijk niveau. Russell wordt op verschilllende manieren geconfronteerd met waanzin en moet ook leven met zijn eigen angst om zelf gek te worden. Het verhaal roept bij de lezer de vraag op of je van al dat diepe denken niet gek wordt. Wat je noemt een logische vraag...

 

Logicomix gaat niet alleen over complexe, fundamentele kwesties. Ook de manier waarop het wordt verteld zit ingenieus in elkaar, complexiteit wordt in dit stripboek niet geschuwd. Bij de ontknoping van het verhaal, vragen demonstrerende Amerikaanse studenten de pacifist Russell stelling te nemen tegen inmenging van de Verenigde Staten in de Europese strijd. De vertellers halen er de Griekse tragedie Oresteia van Aischylos bij om de lezer nog eens te laten reflecteren over het dilemma van Russell en de uitweg die hij kiest. Maar omdat ik dit bijzondere boek van harte kan aanraden zal ik niet te veel uitweiden over de ontknoping.

Blijft over de vraag of deze strip leerzaam is. Ik zou die vraag zonder meer met ja beantwoorden, hoewel de vertellers duidelijk maken dat het 'gewoon' om een verhaal gaat, een beeldroman, en dus niet om een geïllustreerd studieboek over wiskunde en/of filosofie. Een van de sterke punten van de strip als educatief middel is 'identificatie'. Het is gemakkelijk om je in dit verhaal in te leven, je te verplaatsen in de getekende hoofdrolspelers in het boek. De nieuwsgierigheid van Russell en andere personages is aanstekelijk, de fundamentele vragen die deze menselijke personages stellen schreeuwen om antwoorden. Het gebruik van beelden en verschillende perspectieven helpen de lezer zich te verplaatsen in de personages en zo mee te gaan in het filosofisch redeneren, het experimenteren en zoeken naar wegen. De emoties die de personages tonen bij de uitkomsten van al dat denken en filosoferen, de frustraties over doodlopende wegen en de blijdschap over doorbraken trekken je als lezer mee in fundamentele vragen, die in tekst denk ik voor veel mensen abstract blijven. Natuurlijk komt dit niet alleen door de combinatie van tekst en beeld. Vergelijkbare effecten heb ik zelf ervaren bij autobiografische (populair) filosofische werken van bijvoorbeeld Bryan Magee en Colin McGinn. Maar het beeld en de interactie tussen taal en beeld voegt juist in dit geval naar mijn mening nog veel toe.

 

Logicomix - Een epische zoektocht naar de waarheid is in Nederland uitgegeven door De Vliegende Hollander (onderdeel Dutch Media Uitgevers bv), de Amerikaanse uitgever van het oorspronkelijke werk is Bloomsbury USA in New York

Auteurs: Apostolos Doxiadis & Christos H. Papadimitriou

Personages en tekeningen: Alecos Papadatos

Inkleuring: Annie Di Donna

Vertaling Nederlandse uitgave: Mat Schifferstein

ISBN 9789049500405

 

Auteur van dit artikel: Eelco Kraefft